Pobjeda, Ekologija - Srijeda, 13. avgust 2008. godine

BIRAMO SEDAM GRADITELjSKIH I SEDAM ČUDA PRIRODE CRNE GORE

Tajanstvena dolina Vruje

U Crnoj Gori ne postoji ni jedna dolina sa tolikom koncentracijom jedinstvenih prirodnih fenomena, kurioziteta, i znamenitosti, kao što je živopisna glacijalna dolina Vruje u gusinjskom dijelu Prokletija. U izvorišnom dijelu, nizvodno do krečnjačke prečage Suke u selu Vusanju, ova dolina se zove Ropojana, a rijeka što protiče kroz nju Skakavica. Probijajući se kroz kanjon Grlje Skakavica dobija naziv Grlja, a od kanjona do ušća u Ljuču zove se Vruja. Na relativno malom prostoru ove čarobne doline, duge svega oko 10 km, smjenjuju se kao na filmskoj traci različite vrste prirodnih rijetkosti: geomorfološke hidrografske, florističke i kombinovane.

U reljefu Prokletija dominiraju glacijalni oblici. Oni ovom planinskom masivu daju izgled pravih alpskih pejzaža sa svim njihovim ljepotama i kontrastima. U ledeno doba Prokletije su bile najzaglečerenije planine Balkanskog poluostrva. Otuda su glacijalni oblici ovog masiva najmarkantniji, najbolje očuvani i najpogodniji za proučavanje glacijacije na čitavom Balkanskom poluostrvu. Najveći prokletijski lednik – Plavski bio je dug 35 km. Debljina leda mu je iznosila 200 m, a najveća širina 4 km. Otapanjem lednika nastalo je Plavsko jezero.

Reljefni mozaik doline Vruje i okoline posljedica je selektivnog dejstva različitih spoljnih sila u geološkoj prošlosti, naročito uticaja glacijalne, riječne i kraške erozije na podlogu različitog geološkog sastava. Pri tome su mekše stijene jače razarane od otpornijih, pa su te sile poput vještih vajara oblikovale različite i specifične forme u reljefu: glacijalne doline strmih strana i ravnog dna (valovi), krečnjačke prečage u valovima, kanjonske usjeke u tim prečagama, džinovske morenske blokove, oštre planinske vrhove u obliku zubaca ili tornjeva, karličasta udubljenja iz kojih su polazili lednici (tzv. cirkovi), džinovske otvore u stijenama zvane “šuplja vrata”, točila i sipare, ogromne gomile kamenja (tzv. “mora kamenja”, interesantne profile slojeva i sl. Svi ti oblici, pored kuriozitetnih imaju i estetsko-dekorativna svojstva. Otuda Vruja poslije Grbajsko-doljske doline predstavlja najljepši biser Prokletija.

Reljefni diverzitet Vruje čine morfološki znatno spektakularnijim, kuriozitetnijim i atraktivnijim - grupa oštrih zubaca Maja Šćokišta, hridine i vrhovi Karanfila, interesantni profili slojeva na Karafilskoj strani iz kojih se može čitati geološka istorija, vertikale litice Bjeliča i sl.

Kanjon Grlje – prokletijski Nevidio

Sa Plavskim lednikom kod Gusinja u ledeno doba se spajao Vrujski lednik. Svojom erozijom ovaj lednik je u svom koritu stvorio preizdubljenja u mekšim stijenama i prečage koje pregrađuju dolinu u krečnjacima. Pod pritiskom ledene mase lednik je savlađivao kraće uspone i kretao se preko prečaga. Međutim, kada je korito lednika naslijedila rijeka Vruja, ona je svojom erozijom od ukupno pet krečnjačkih prečaga dvije donje široko prosjekla, dok su ostale tri prečage sačuvane i danas pregraćuju dolinu. Ostaci razorenih prečaga su Čekića krš kod Gusinja i Ćosovića krš u Vusanju. Najniža sačuvana prečaga nalazi se u Vusanju i zove se Suka. Ona je dugačka oko 1000, a široka oko 500 metara. Nadmorska visina prečage je 1063 m, a relativna visina, tj. razlika između izlaza i ulaza rijeke koja protiče kroz kanjon 65 m. Kroz ovu prečagu rijeka Grlja se probija uskim kanjonskim usjekom zvanim kanjon Grlje. Kanjon je dug 500 metara, dubok oko 50, a širok 2 do 7 metara. O postanku kanjona postoji naučna teorija. Po njoj kanjon je prvobitno bio korito ponornice - podglacijalnog potoka koji je ponirao u prečazi Suki. Kasnije poslije otapanja lednika, kada je to korito naslijedila rijeka Grlja, došlo je do obrušavanja tavanice ponora. Na dva mjesta postoje prirodni mostovi (prerasti) koji predstavljaju ostatke tavanice i svjedoče o nekadašnjem koritu ponornice.

Kanjon Grlje predstavlja veliki izazov za speleologe. Sve do 1982. godine niko nije ni pokušao da ga osvoji. Te godine u oktobru dva člana planinarskog društva Visitor iz Plava, Husnija Šahmanović i Adem Baković uspjeli su da se upotrebom čamca probiju u kanjon od izlaza uzvodno do oko 100 metara. Tada su u kanjonu otkrili nepoznati vodopad, visok po procjeni oko 25 metara. Ista ekipa uspjela je da se 10 oktobra naredne godine spusti niz kanjon od ulaznog vodopada nizvodno do 200 metara. Pronašli su još tri vodopada i jako vrelo neposredno ispod džinovskog lonca vodopada Skakavice. Zahvaljujući tom vrelu rijeka Grlja u kanjonu nikada ne presušuje, dok Skakavica i njen vodopad na ulazu u kanjon u izuzetno sušnom periodu presuše. Čast prvog osvajača čitavog kanjona pripala je spasilačkkoj ekipi “Kopaonik” beogradskog planinarskog društva na čelu sa poznatim speleologom Milutinom Rudakovićem. Ekipi se pridružio i planinar iz Plava Husnija Šahmanović. Upotrebom alpinističke i speleološke opreme ekipa je uspjela da se probije kroz kanjon dana 18. i 19. oktobra 1987. godine. To je bio veoma veoma težak i rizičan poduhvat. Nakon osvajanja kanjona ing M. Rudaković je izradio skicu njegovog uzdužnog profila . Iz nje se vidi da se u kanjonu naizmjenično smjenjuju sifonska suženja (1 do 2 metra) i proširenja (maksimalno do oko 13 metara) sa jezerima i džinovskim loncima ispod vodopada. Najveće jezero se nalazi pri izlazu Grlje iz kanjona. U njemu se nalazi velika kupa od oburvanog kamenja. Iz poprečnih profila se vidi da se kanjon na više mjesta pri dnu proširuje, a pri površini sužava.

Hidrografske rijetkosti

Od hidrografskih rijetkosti među najveće prirodne atrakcije Vruje spadaju dva, poslije Mareze, najača kraška vrela u Crnoj Gori – Gusinjski (Alipašini) izvori i Skakavičko vrelo (Savino oko).

Gusinjski, odnosno Alipašini izvori izbijaju duž kontakta istočne padine Vezirove brade i oboda Gusinjskog polja u dužini od oko 1000 metara, te pripadaju razbijenom tipu vrela. Makasimalna izdašnost vrela u proljeće iznosi oko 8 kubnih metara vode u sekundi, a prosječna izdašnost 3 do 4 metara kubnih u sekundi. Vrelo se odlikuje izuzetno niskom temperaturom vode, koja je u juluod pet do šest stepeni Celzijusovih.

Skakavičko vrelo od kojeg nastaje rijeka Skakavica izbija iz jedne vrtače u dolini Ropojani, na 1010 metara nadmorske visine. Ujezerena površina vode je dugačka 30, a široka 25 metara. U proleće, kada vrelo izbacuje i do 10 metara kubnih vode u sekundi dubina vrelskog jezera iznosi 12 metara, ali u izuzetno sušnom periodu, nivo vode se spusti na oko 5 do 6 metara i tada vrelo gubi otoku Skakavicu. U proljeće u toku i poslije otapanja snijega obilnih kiša Skakavičko vrelo dobija pritoku, koja na ulazu u vrelo pravi vodopad.

Skakavica je plahovita rijeka sa brojnim kaskadama, veoma hladnom i kristalno bistrom vodom. Kod samog vodopada na ulazu u kanjon Grlje prima pritoku Žarovnicu (Vusanjski potok)

Posebne hidrografske kuriozitete u ovoj dolini predstavljaju pet vodopada u kanjonu Grlje. Prvi vodopad - Skakavice na ulazu u kanjon visok je oko 15 m, a poslednji nizvodno dostiže visinu oko 25 m. Osim vodopada Skakavice svi ostali vodopadi su skriveni u dubini kanjona i nevidljivi su. Neki se jedva mogu samo djelimično vidjeti sa ivice kanjona. Najljepši prizor vodopad Skakavice pruža u proljeće pri najvišem vodostaju Skakavice. Tada se pri sunčanom vremenu na rasprašenim kapljicama vodopada stvaraju boje duginog spektra što vodopadu daje posebnu draž. Česti posjetioci vodopada i kanjona Grlje su turisti, planinari, izletnici, izviđači, fotografi i učesnici geografskih i drugih ekskurzija. Dosada nije ništa urađeno na turističkom uređenju ovog kanjona i vodopada u njemu, pa su posmatrači izloženi velikoj opasnosti. Nažalost bilo je i smrtnih slučajeva.

U izvorišnom preizdubljenom dijelu Ropojane ispod velike glacijalne krečnjačke prečage nalazi se Ropojansko jezero – Jezerce. Na albanskom jeziku se zove Ličeni Gštars. Zbog brojnih zmija nazivaju ga i zmijskim jezerom. Hrani se vodom od istopljenih lavina sa Karanfila i Maja Šćokišta i od padavina i izvora. Pretpostavlja se da iz to jezera kroz podzemne pukotine dobija vodu Skakavičko vrelo.

Rijetke biljne vrste

Sliv Vruje obiluje mnogobrijnim endemoreliktnim biljnim vrstama, među kojima postoje i svjetske florističke rijetkosti. Među njima je prokletijska prkosnica ili Draba bertiscea, čiji je jedini areal na svijetu u dolini Prijeslop na Bjeliču. Florističke i pejzažne kontrasti nigdje nijesu tako izražene kao između šumovitog Bora i susjednog Bjeliča, koji se smatra najkrševitijom planinom čitavih Dinarida. Od endemoreliktnih drvenastih vrsta planine Bora posebnu pažnju botaničara i ljubitelja prirode privlače molika i munika. Molika je petoigličavi bor koji predstavlja rijetkost u Evropi. Molikove i munikove šume na Boru i susjednoj Meminoj planini ostaci su nekadašnjih prašuma i jedan su od najinteresantnijih vegetacijskih fenomena na Balkanskom poluostrvu. Pored rekreativne i higijensko-zdravstvene, ove šume imaju značajnu estetsko-dekorativnu ulogu, jer uljepšavaju pejzaž.Svojim habitusom i gustom piramidalnom krošnjom molika špruža impresivan izgled pa je nazvana florističkim biserom Baklanskog poluostrva.

Prof. dr Marko Knežević