| Crna Gora - Nedjelja, 08. avgust 2010. godine |
Na osnovu prirodnih vrijednosti naša zemlja je ekološka država ali, kada je riječ o ispunjavanju standarda, treba da pređe prilično dug put da to uistinu i bude – kaže za Pobjedu naučni saradnik u Zavodu za zaštitu prirode dr Dragan Roganović.
Od 2010, u okviru programa praćenja stanja životne sredine, proučavan je i biološki diverzitet. Informacije, iako šture, potvrđuju strahovanja naučnika da je biljni i životinjski svijet u našoj zemlji ugrožen. Negativne posljedice, koje su najizraženije u vodenim eko-sistemima i šumama, te u urbanim i agrarnim područjima, dovele su do gubitka rijetkih ili ugroženih staništa, endemičnih i ugroženih vrsta, kao i do smanjenja funkcionalnosti i stabilnosti.
Ovi podaci bili su jedan od osnova za izradu strategije zaštite biodiverziteta, koju je Vlada usvojila nedavno. Cilj ovog ambicioznog akcionog plana za period od 2010. do 2015. godine je da se zaustave negativni trendove kako bi se sačuvalo ono po čemu nas svijet prepoznaje – priroda i raznovrsnost biljnog i životinjskog svijeta.
- U strategiji su konkretno i precizno utvrđene prijetnje i faktori ugrožavanja biodiverziteta. Izdvojeno je sedam prioritetnih pitanja - nedostatak podataka o pojedinim komponentama i aspektima biološke raznovrsnosti, nedovoljni kadrovski kapaciteti, nizak nivo efikasnosti zakonskog i pratećeg institucionalnog okvira, ugroženost eko-sistema, kao i određenih staništa i vrsta koje su vezane za njih, zavisnost zaštite biološkog diverziteta od ekonomskog razvoja, naročito u sektorima turizma, prostornog planiranja i izgradnje krupne infrastrukture, stavljanje pod zaštitu novih područja prirode i slaba efikasnost u upravljanju njima. Pored toga, u akcionom planu dato je 47 mjera i aktivnosti koje treba sprovesti u cilju efikasnije zaštite biodiverziteta i njegovog održivog korišćenja – kaže za Pobjedu dr Dragan Roganović, vođa tima koji je radio strategiju.
Dati su, dodaje on, precizni rokovi, odgovornost za sprovođenje, potrebna sredstva za realizaciju, kao i veza sa ciljevima Konvencije o biološkom diverzitetu.
Prema strategiji, najveća prijetnja po biodiverzitet je nekontrolisani urbani i turistički razvoj, posebno na Primorju i u Podgorici. Izgradnja saobraćajne i hidrotehničke infrastrukture dovodi do gubitka, degradacije i fragmentacije preostalih prirodnih staništa, posebno obalnih i močvarnih.
Promjena namjene zemljišta vezana za urbani i turistički razvoj i uvođenje novih praksi u poljoprivrednu proizvodnju dovodi ne samo do gubitka prirodnih i poluprirodnih staništa, već i agrobiodiverziteta - domaćih sorti i pasmina. Osim toga, opasnost po prirodu predstavlja neodrživo i nekontrolisano korišćenje prirodnih resursa zbog sječe šuma, sakupljanja jestivog i ljekovitog bilja, gljiva i beskičmenjaka, lov divljači i ribolov.
U aktere negativnih učinaka svrstano je i unošenje novih invazivnih vrsta i zagađenje slatkovodnih i morskih eko-sistema.
- Iako se zaštita životne sredine i očuvanje biodiverziteta i prirodnih dobara ističu kao prioriteti u zvaničnim dokumentima (Deklaracija o ekološkoj državi, prostorni plan, nacionalna strategija održivog razvoja i dr.), u praksi su oni nisko pozicionirani u političkoj agendi, jer se primat daje profitabilnim sektorima, kao što su turizam, energetika, poljoprivreda – ističe se u strategiji.
Interesi „razvoja bez barijera“ obrazloženi su jakim finansijskim i investicionim argumentima koji su jači od ekoloških interesa, zakonom propisanih procedura i mjera koje se smatraju preprekom takvom razvoju. Problem je i to što neke sektorske politike, poput turizma, nijesu kompatibilne sa održivom upotrebom prirodnih resursa niti su usmjerene na održivije oblike djelatnosti.
Značajan faktor je i kaznena politika koja gotovo stimulativno djeluje. Sistem zabrana i kazni za kršenje propisa vezanih za zaštitu prirode, od zagađenja do direktnog korišćenja bioloških resursa, neefikasan je.
Veliku ulogu odigrale su migracije stanovništva. Znatno je promijenjena starosna struktura, što dodatno utiče na radne i ekonomske potencijale populacije. To je uzrokovalo promjene u tradicionalnim oblicima korišćenja prirodnih dobara i načina života, posebno u planinskim predjelima, a dovelo je i do većeg obima direktnog iskorišćavanja bioloških resursa.
- Strategija je rađena 14 mjeseci. Osim u našoj zemlji, predstavljena je i u inostranstvu i pozitivno su je ocijenile relevantne institucije i pojedinci – kaže dr Roganović, uz opasku da je tim na čijem je čelu bio, osim poteškoća u pripremi literature i dokumentacije, na domaćem terenu nailazio i na nerazumijevanje i opstrukciju.
Kada je riječ o sprovođenju strategije, on kaže da su neke aktivnosti počele ranije. Izrada nacionalne mreže područja „Natura 2000“, a čiji je cilj sprovođenje zaštite tipova staništa iz Direktive o staništima, kao jedan od uslova za priključenje EU, u fazi je sprovođenja, kao i katalog opisa staništa zastupljenih u Crnoj Gori iz Habitat direktive. U okviru izrade propisa koji su predviđeni Zakonom o zaštiti prirode urađeni su i usvojeni pravilnici o uslovima koje treba da ispuni upravljač zaštićenog prirodnog dobra, kao i o bližem sadržaju godišnjeg programa praćenja koje treba da ispuni pravno lice koje vrši monitoring.
Roganović smatra da ukoliko se svi potrude, strategija neće ostati samo odličan dokument već će se sprovesti u djelo.
- Zaštita i održivo korišćenje biodiverziteta u Crnoj Gori su prioritetne aktivnosti, prije svega zbog nas koji živimo u ovoj zemlji, a zatim i obaveze u ispunjenju uslova za priključenje EU. Prioritet naše zemlje je da bude ekološka država. Na to je prije svega obavezuje njen Ustav. Na osnovu prirodnih vrijednosti ona to jeste, ali kada je riječ o ispunjavanju standarda, treba da pređe prilično dug put da to uistinu i bude. Razvoj Crne Gore mora biti baziran na ekološkim principima koji će omogućiti njen razvoj i da kao takva bude vrlo atraktivna turistička destinacija i područje za proizvodnju zdrave hrane. Zato je pred institucijama koje se bave proučavanjem i zaštitom biodiverziteta obiman posao na sprovođenju akcionog plana – ističe dr Roganović.
Ugroženost staništa i eko-sistema
Obalna i morska staništa
Flora i fauna Crnogorskog primorja smatra se najugroženijom. Obalna staništa devastirana su nedovoljno kontrolisanim turističkim i urbanim razvojem, a povećanim ispuštanjem zagađenih i neprečišćenih otpadnih voda u more ugrožava se i morski eko-sistem, posebno oko turističkih zona kao što je Bokokotorski zaliv. Najugroženije su pješčane dine na velikoj ulcinjskoj plaži, koja je jedno od posljednjih utočišta jedinstvene i rijetke halofitne vegetacije, kao i preostali fragmenti šume skadarskog duba u Štoju, u zaleđu Velike plaže. Fauna ptica vezana za ova staništa ugrožena je lovom.
Šumska staništa
Crnogorski šumski eko-sistemi pretrpjeli su velike promjene, posebno nakon Drugog svjetskog rata, kada je posječena najkvalitetnija šuma, a gotovo svi najvredniji šumski kompleksi uništeni. Nažalost, konstatuje se u strategiji, velike promjene veličine i sastava šumskih staništa koje su nastupile posljednjih 50 godina nijesu valjano dokumentovane, izuzimajući podatke o ukupnim količinama posječenog drveta. U periodu 1947- 1951. godišnje je sječeno oko 1.200.000 m3 drveta, da bi sedamdesetih godina bila smanjena na 900.000 m3 godišnje, a krajem osamdesetih oko 800.000 m3. Posljednje decenije prošlog vijeka došlo je do smanjenja posječenih količina drveta, ali i do pojave nelegalnih sječa, kao što je to bilo (1998 – 2000) u pograničnom području sa Kosovom. Sadašnji obim sječa šuma u Crnoj Gori se procjenjuje na oko 700.000 m3 godišnje.
Vodna i močvarna staništa
Glavni faktor ugrožavanja predstavljaju posljedice zagađivanja iz naselja. Neki slatkovodni sistemi direktno se iskorišćavaju, a postoje planovi za nastavak aktivnosti, što će dodatno ugroziti biljne i životinjske zajednice, posebno ribljih populacija.
Sušna - stepska travnata staništa
Sušna travnata staništa su po površini najrjeđa i najugrožnija. Pretvaranje u obradive voćnjake i vinograde dovodi do njihovog gubljenja i iščezavanja.
Nedostaju kadrovi i crvene knjige
Brojne prepreke ne dozvoljavaju ili umanjuju efikasnost zaštite i održivog korišćenja biodiverziteta. Jedna od njih je nedostatak i nedostupnost detaljnih podataka o biološkoj raznolikosti. Većina grupa je slabo istražena, što utiče na kvalitet i efekte mjera za zaštitu. Dosta informacija ostaje neobjavljeno ili, ako i se objave, često su javno nedostupne - interni izvještaji unutar institucija, rezultati istraživačkih projekata, magistarski i doktorski ili specijalistički radovi u publikacijama koje nijesu za širu javnu distribuciju. Ne postoje ni javno dostupne baze podataka o pojedinim taksonomskim grupama, niti ,,crvenih knjiga” o rijetkim i ugroženim vrstama.
Program monitoringa ne obezbjeđuje dovoljno informacija o stanju, faktorima ugrožavanja i prijetnjama za biodiverzitet. S druge strane, izolacija koju je pretrpjela naučna zajednica tokom devedesetih uticao je ne samo na obim saradnje sa srodnim institucijama iz inostranstva, već i njenu uključenost u šire incijative vezane za biodiverzitet.
Među najvažnije prepreke ubraja se nedostatak kadrova. Čest je slučaj, stoji u strategiji, da samo jedno ili dva stručna lica ili naučna radnika posjeduju znanje o određenoj biljnoj ili životinjskoj grupi, dok za neke taksonomske grupe uopšte nema specijalista. U sprezi sa nedovoljnim izdvajanjima iz budžeta i bez finansijskog učešća privatnog sektora, ključne aktivnosti zaštite biodiverziteta (monitoring, naučni inventari, baze podataka, planovi upravljanja za zaštićena područja prirode i dr.) nemaju potrebnu efikasnost ili se uopšte ne sprovode.