gljivecrnagora

PROTEKLE DVIJE GODINE U CRNOJ GORI OPISANO NEKOLIKO ENDEMA

Nove vrste izazov za nauku, obaveza za društvo

Zbog sve većeg negativnog uticaja čovjeka na živi svijet opisivanje novih vrsta danas predstavlja jedan od glavnih izazova za modernu biologiju i ekologiju. One govore govore o evoluciji i istoriji ovog prostora kroz stotine hiljada i milione godina unazad, ali i isto tako – o njegovoj budućnosti.

Najinteresatniji dio flore i faune svake zemlje predstavljaju endemi. Endemične vrste daju specifičnost živom svijetu određenog područja i često predstavljaju njegov zaštitni znak. Endemima definišemo vrste koje žive na ograničenom prostoru, ponekad na samo jednom lokalitetu. Izučavanje endema vezano je sa njihovim otkrivanjem i opisivanjem. Opisivanje novih vrsta oduvijek je predstavljalo jedan od najvećih izazova za biologe i ekologe. Danas opisivanje novih vrsta predstavlja jedan od glavnih izazova za modernu biologiju i ekologiju upravo iz razloga sve većeg negativnog uticaja čovjeka na živi svijet. Mnoge vrste su nestale ili su na putu da nestanu. Mnoge od tih vrsta još uvijek nijesu opisane i registrovane za nauku. Ovi negativni trendovi dešavaju se u svim djelovima svijeta, a posebno su izraženi u oblastima koji se odlikuju velikom raznovrsnošću živog svijeta (Afrika, Južna Amerika, Azija). Crna Gora zahvaljujući svojoj geomorfloškoj raznovrstnosti, uticaju klimatskih i istorijskih faktora odlikuje se „velikim bogastvom biodiverziteta“. Međutim koliko je to istina i koliko stvarno poznajemo biodiverzitet Crne Gore, a posebno njegov najinteresantniji dIo – Endeme? U toku 2006. i 2007. godine autor ovog teksta sam ili zajedno sa drugim kolegama opisao je iz Crne Gore više od deset vrsta novih za nauku, a u istom periodu opisano je još nekoliko izuzetno interesatnih endema sa prostora Crne Gore od strane drugih istraživača.
Sve ove vrste govore o evoluciji i istoriji ovog prostora kroz stotine hiljada i milione godina unazad, ali i isto tako – o budućnosti ovog prostora. U ovom tekstu dat je pregled endemičnih vrsta opisanih u u toku 2006/2007 godina sa prostora Crne Gore. Endemični puž Valvata montenegrina opisan 2007 godine od strane Prof. Glöer i autora ovog teksta, može se naći u različitim vodenim ekosistemima na prostoru sliva Skadarskog jezera. Ovaj relativno krupan i čest puž kandidat je za možda za naljepšeg endema Crne Gore i predstavljao je zaštitni znak Drugog Međunarodnog Simpozijuma Ekologa Crne Gore. Sa prostora sliva Skadarskog jezera opisan je veći broj endemičnih vrsta puževa:; Bithynia skadarskii (skadarska bitinija) opisana iz Skadarskog jezera po kome je dobila ime, Bithynia zeta (zetska bitinija) je dobila ime po srednjevjekovnoj državi Zeta i predstavlja lokalni endem Skadarskog jezera, B! ithynia radomani (radomanova bitinija) je veoma rasprostranjena i brojna vrsta na prostoru Crne Gore, a ime je dobila u čast poznatog naučnika Pavla Radomana koji je osnivač evolucije na prostorima bivše Jugoslavije. Većina ovih endema opisana je od strane Prof. Peter Glöer (Univerzitet u Hamburgu) i autora ovog teksta kao rezultat višegodišnjeg projekta izučavanja vodenih mekušaca (na morfološkom i molekularnom nivou) na prostorima Crne Gore. Još tri interesantne vrste su opisane sa prostora sliva Skadarskog Jezera u toku 2007 godine: Gyraulus meierbrooki (endem Skadarskog jezera), Gyraulus shasi koji je lokalni endem Šaskog jezera i Gyraulus ioanis. Ova poslednja vrsta ime je dobila po jednogodišnjoj kćerci autora ovog teksta - Ivona (na grčkom Ioanis). Još jedna nova vrsta, otkrivena u planinskim potocima Indijskih Himalaja dobila je u toku 2007 godine ime po Ivoni - Sperchon ivonae Pešić et Gerecke.
Iz Crne Gore su opisivani i viši taksoni od nivoa vrste. Endemični rod Montengtrombium opisali su 2006, Prof. Saboori sa Univerziteta u Teheranu zajedno sa autorom ovog teksta. Ova vrsta kao larva živi na skakavcima i stjenicama i utiče na njihovu povećanu smrtnost. Ova vrsta se može koristiti za biološku borbu, za suzbijanje štetnih vrsta insekata, stjenica i biljnih vaši. Još dvije endemične vrste ovih interesatnih životinjica, koje su intezivno crvene boje kao odrasli i mogu se sresti u stelji, na livadama, dok kao larve žive kao paraziti na raznim drugim vrstama štetnih insekata, opisane su iz Crne Gore: Eutrombidium djordjevici Saboori & Pešić 2006 (ova vrsta nalazi se na spisku vrsta zaštićenih u Crnoj Gori) i vrsta Paranjenhoekia seadi Saboori & Pešić (ova vrsta dobila je ime po poznatom crnogorskom botaničaru Seadu Hadžiablahoviću). Ne! ke nove vrste opisane su iz Crne Gore i nađene potom u drugim djelovima svijeta. Neobična vrsta praživotinje Acineta persiensis opisana je prvo na osnovu materijala koji je sakupio autor ovog teksta u jednom potoku na granici Irana i Afganistana, da bi je kasnije iste godine našao i u jednom malom potoku kod Kolašina.
Nažalost u istom periodu utvrđeno je da je određen broj endemičnih vrsta nestao i da se mogu smatrati iščezlim ili kritično ugroženim na prostoru Crne Gore. Najsvežiji primjer je uništavanje jedinog preostalog slobodnog (nekaptiranog) dijela izvorišta Mareze. Ovaj lokalitet (koji se nalazio nekoliko stotina metara od glavne kaptaže, neosredno uz put za Spuž) predstavljao je mjesto odakle su opisane dvije endemične vrste: Leptocythere pseudoproboscidea Karanović & Petkovski i Candonopsis mareza Karanović & Petkovski. Kako su ove dvije endemične vrste račića bile poznate samo sa ovog lokaliteta može se smatrati da su nestale. Ovaj primjer pokazuje koliko je ovo prirodno bogastvo koje Crna Gora ima ranjivo, i koliko briga o zaštiti Endema Crne Gore treba da predstavlja brigu cijelog društva da se to bogastvo sačuva za vrijeme koje dolazi i za ! buduće generacije.

1.Bithynia zeta Glöer & Pešić, 2007 (zetska bitinija)
Endem Skadarskog jezera
2. Bithynia skadarskii Glöer & Pešić, 2007 (skadarska
bitinija) Endem Skadarskog jezera
3. Bithynia radomani Glöer & Pešić, 2007 (radomanova
bitinija) Endem Crne Gore
4. Valvata montenegrina Glöer & Pešić, 2007 (crnogorska
valvata) Endem sliva Skadarskog jezera
5. Montengtrombium milicae, Predstavnik endemičnog roda
Montengtrombium Saboori & Pešić 2006, Endemičan rod i vrsta
Crne Gore
6. Acineta persiensis Dovgal & Pešić, 2007
Endemična vrsta praživotinje opisana iz Irana i Crne Gore
7. Gyraulus meierbrooki Glöer & Pešić, 2007
Endem Skadarskog jezera
8. Gyraulus shasi Glöer & Pešić, 2007,
Endem Šaskog jezera
9. Gyraulus ioanis Glöer & Pešić, 2007
Endem sliva Skadarskog jezera

Autor je oko sto naučnih radova iz oblasti Zoologije i Ekologije publikovanih u vodećim međunarodnim časopisima. Otkrio je i opisao više od 60 novih vrsta za nauku iz Francuske, Italije, Grčke, Bugarske, Bosne, Makedonije, Turske, Irana (više od 25 novih vrsta objavljenih u periodu od 2002 do danas ), Indije (14 novih vrsta sa Himalaja), Crvenog Mora, Butana, Australije (5 novih vrsta u toku 2007 godine), Nove Kaledonije i iz Crne Gore. Predaje predmete: Zoologija Beskičmenjaka i Ekologija na PMF-u (Univerzitet Crne Gore).

Nova vrsta guštera

Opisati novu vrstu gmizavca u svijetu jako je teško a otkriti je u Evropi predstavlja pravu naučnu senzaciju. U najnovijem broju vodećeg zoološkog časopisa Zootadža izašao je rad sa opisom nove vrste guštera iz Crne Gore. Vrstu je otkrila Katarina Ljubisavljević sa Instituta za biološka istraživanja u Beogradu zajedno sa kolegama iz Španije. Vrsta je dobila naučno ime Dinarolacerta montenegrina i opisana je iz planinskog masiva Prokletija. Ovo otkriće ukazuje na značaj Dinarida kao jedanog od glavnih Evropskih centara biodiverziteta
U istom broju ovog napoznatijeg svjetskog časopisa za Zoologiju izašao je i rad Prof. Pešića sa opisom dvije nove endemične vrste iz Butana (mala kraljevina smještena u podnožju Himalaja). U ovoj zemlji zbog vjerovanja u reinkarnaciju sakupljanje životinja je dugo vremena bilo zabranjeno.

Neobična vrsta pijavice

U toku 2007. opisana je jedna nova i neobična vrsta pijavice iz jednog malog potoka u kanjonu rijeke Tare. Vrsta je dobila naučno ime Dina minuoculata i opisali su je Dr. Grosser i Prof. Moritz iz Njemačke i Prof. Pešić sa Univerziteta u Podgorici. Ovo je jedna od najkrupnijih vrsta pijavica u Evropi. Razlikuje se od ostalih poznatih vrsta po tome što mlade jedinke imaju šest očiju. Sa povećavanjem dimenzija tijela broj očiju se smanjuje tako da one najkrupnije su potpuno bez očiju!

Dr Vladimir Pešić