kopaonik

DRŽAVA je zaštitila Kopaonik kao prirodno dobro od nacionalnog značaja, ali do sada gotovo ništa nije učinjeno da se njegovi prirodni resursi i lepota sačuvaju, i da se potkopaonička sela ozbiljnije unaprede.
Suprotno mnogim zakonima, na Kopaoniku, bez ikakvih sankcija, svakodnevno niču nelegalni objekti i čitava divlja naselja, čija se kanalizacija direktno uliva u bistre planinske potoke, a turistički kompleks na Suvom rudištu, sa svom pratećom infrastrukturom, sve više podseća na neuređenu čaršiju koja još nije rešila problem vodosnabdevanja i otpadnih voda. Ali, tu nevoljama nije kraj.
Naime, 2004. godine pristupilo se izradi novog Prostornog plana područja posebne namene Nacionalnog parka "Kopaonik". Zavod za zaštitu prirode Srbije je, u skladu sa zakonskom procedurom, obrađivaču plana dostavio režime i uslove zaštite prirode, ali na javnu raspravu o Prostornom planu nisu pozvani ni Zavod ni Javno preduzeće "Nacionalni park Kopaonik". Zavod se sa Nacrtom prostornog plana detaljnije upoznao tek kada mu je Republička agencija za prostorno planiranje dostavila na mišljenje Predlog uredbe o utvrđivanju prostornog plana!
- Uvidom u navedenu dokumentaciju, utvrđeno je da je obrađivač plana potpuno zanemario činjenicu da je reč o prirodnom dobru prve kategorije - kaže za "Novosti" prof. dr Lidija Amidžić, direktor Zavoda za zaštitu prirode Srbije.
- Suprotno Zakonu o zaštiti životne sredine, nisu ispoštovani režimi i uslovi zaštite prirode, a nije ispoštovana ni Opšta osnova gazdovanja šumama NP "Kopaonik", koja je usvojena na sednici Vlade Republike Srbije kao obavezujući strateški akt, po kome se gazduje šumom kao prirodnim resursom od nacionalnog značaja, i objavljena u "Službenom glasniku RS".

Još neverovatnije zvuči, nastavlja naša sagovornica, činjenica da je Nacrtom prostornog plana predviđena izgradnja 60 novih žičara, ukupne dužine 66 kilometara, što znači da bi, pored 24 postojeće žičare, dužine 37,5 kilometara, njihov broj narastao na čak 84! Takođe, u planu se navodi 81 skijaška staza, od kojih 60 novoplaniranih. Pri tome je predviđeno da glavne alpske staze budu ukupne dužine 191 kilometar, odnosno, na površini od oko 955 hektara, a da se uz njih proseku dodatne ski-staze, na površini od 179 hektara.
Tu se, nažalost, ne zaustavljaju ambicije, jer plan, pored guste mreže žičara i staza, predviđa bob staze i staze za moto-ski safari, izgradnju železničke pruge i zupčaste železnice, gondole, heliodroma, mini-hidrocentrala, nove benzinske pumpe, dalekovoda, parkinga i garaža, dodatnih ski-bifea i sportskih terena, osam hidroakumulacija, prevashodno za veštački sneg i uglavnom na tresavama, koje su međunarodno zaštićene. Predviđena su i tri nova turistička naselja i sve to na površini Nacionalnog parka od nepunih 12.000 hektara!
Direktor Zavoda upozorava da je jedna od "crnih mrlja" Nacrta prostornog plana, kome se oštro protivi, i predviđeno etnoselo "Jaram", koje bi, prema zahtevima Preduzeća za proizvodnju, eksport-import KBM-a iz Beograda i JP "Direkcija za građevinsko zemljište, puteve i izgradnju Brus" iz Brusa, trebalo da se sastoji iz tri izdvojena apartmanska kompleksa.
- Plan izgradnje Turističkog kompleksa "Jaram" je apsolutno neodrživ iz više razloga - objašnjava Lidija Amidžić. - Pre svega, lokalitet Jaram se nalazi na samoj kičmi kopaoničkog masiva i predstavlja izvorište i vododelnicu Brzećke i Samokovske reke, čija je zaštita od strateškog značaja za potkopaonička naselja. Na Jarmu se nalaze geološke pojave koje je Nacionalni savet za geonasleđe Srbije uvrstio u objekte geonasleđa od nacionalnog značaja. Jaram je, takođe, od izuzetnog značaja za očuvanje biološke raznovrsnosti. Primera radi, ovo je u Srbiji jedino stanište drevne palearktičke vrste leptira Colias balcanica, a na njemu se nalaze i mnoge endemične i retke biljne vrste koje su, kao prirodne retkosti Srbije, zaštićene zakonom: srpska pančićija, dinarska udovičica, midžorska udovičica, tičja trava, grčki trolist, makedonska ljubičica, Sendtnerov pucavac, jugoslovenski zvončić, crno smilje, kaćun i mnoge druge vrste biljaka i životinja.
Iz navedenih, ali i mnogih drugih objektivnih razloga, Zavod za zaštitu prirode Srbije je, u skladu sa nacionalnim zakonima i međunarodnim konvencijama, kroz reviziju područja u postupku donošenja novog Prostornog plana područja posebne namene, lokaciju Jaram predvideo za režim zaštite drugog stepena. Ova lokacija se nalazi i pred upravnim sporom, koji je pred Vrhovnim sudom Srbije pokrenulo JP "Nacionalni park Kopaonik", a na Plan njegove detaljne regulacije Ministarstvo zaštite životne sredine nije dalo saglasnost. Tako bi početak bilo kakve izgradnje, koju najavljuje predsednik opštine Brus značio povredu Zakona o planiranju i izgradnji, Zakona o zaštiti životne sredine, Zakona o nacionalnim parkovima, Zakona o strateškoj proceni uticaja na životnu sredinu i mnogih drugih zakonskih i podzakonskih akata.

OPŠTINA I "RAZVOJ"
IZJAVA predsednika opštine Brus, da se bruskoj strani Kopaonika "osporava razvoj", nikako se ne može prihvatiti kao tačna, jer su Zavod i JP "Nacionalni park Kopaonik" pokazali spremnost za kompromis i iznalaženje mogućnosti za izgradnju etnosela na lokalitetima Rendara i Srebrnac, ili uz neko potkopaoničko naselje - pojašnjava Lidija Amidžić.
Sadašnje stanje Kopaonika upečatljivo pokazuje da je degradacija ovog prelepog planinskog masiva proizvod lošeg i kratkovidog lociranja turističkih centara, njihove elitističke izolovanosti od postojećih seoskih naselja i lokalnog stanovništva, direktnog udara planera i urbanista na srce planine...

LIČNA KARTA
NP "Kopaonik" proglašen je 1981. godine na površini od 11.809 hekatara. Ovo prirodno dobro prve kategorije, od izuzetnog nacionalnog značaja, obuhvata najviše i najznačajnije delove planine Kopaonik. Odlikuju ga nesvakidašnja lepota i raznovrsnost predela, 12 geomorfoloških, šest geoloških i osam hidroloških objekata geonasleđa nacionalne i univerzalne vrednosti, kao i visok stepen biološke raznovrsnosti.
Na ovom masivu je pronađeno više od 1.600 vrsta biljaka, od kojih je 91 vrsta endemičnog, a 82 vrste subendemičnog karaktera. Naročit značaj imaju tri lokalna endemiteta - kopaonička čuvarkuća, kopaonička ljubičica i Pančićeva režuha.

SKIJE GAZE PRIRODU
PROFESOR dr Lidija Amidžić, direktor Zavoda za zaštitu prirode Srbije, opominje da nadležni moraju da zaustave uništavanje zakonom zaštićene prirode na Staroj planini, jer su na delu devastacija terena, bujice, pojava opasnih vododerina i ugrožavanje malobrojnih životinjskih i biljnih vrsta.
- Priroda mora da bude svetinja, a ne mesto za laku zaradu - izričita je Lidija Amidžić. - Iako u Srbiji imamo svega 6,6 odsto teritorije prirodnog, zaštićenog dobra, što je daleko ispod standarda EU, i ona su u lošem stanju. Opominjali smo na sastancima sa predstavnicima Vlade da agresivni planovi za razvoj zimskog turizma na Staroj planini mogu da budu pogubni po biodiverzitet, ali je Master plan donet, praktično, na prevaru. Uz to, on nije ni usklađen sa Prostornim planom za Staru planinu. Prilikom donošenja oba dokumenta, nije se postupalo po Zakonu o zaštiti životne sredine i Uredbi o parku prirode Stara planina.
Na ogoljenom strmom planinskom zemljištu pokrenule su se lavine neizbežnih klizišta i erozije i pitanje je vremena kada će i preostali proređeni fragmenti stoletnih četinara biti potkopani bujicama i porušeni vetrom. Neprocenjiva destrukcija učinjena je i širenjem postojećeg puta do žičara.
Na 140.000 hektara planine raste stotine malobrojnih vrsta biljaka, koje su zaštićene propisima EU ili zakonima, koje je i Srbija ratifikovala. Pojedine vrste mahovina su pod posebnom zaštitom Bernske konvencije, koja garantuje zaštitu biljnih i životinjskih staništa i jedinki. Na udaru je i flora na srpskoj strani planine, najmanje 1.195 vrsta.
- Međunarodni dokument CITES, koji štiti i strogo zabranjuje trgovinu biljkama i životinjama, obuhvatio je i 45 biljnih vrsta na našim planinama, a tu je i 197 vrsta, koje je Internacionalno udruženje za zaštitu prirode uvrstilo na spisak ugroženih - navodi Marko Šćiban, aktivista Naučno-istraživačkog društva "Josif Pančić" iz Novog Sada. - Među ugroženim vrstama su leptiri, 26 vrsta riba, 18 vrsta vodozemaca i gmizavaca, 206 vrsta ptica, od kojih Bernska konvencija štiti 104 na Staroj planini, 60 vrsta sisara...
Inače, postoje i neusklađenosti sa vladinom Uredbom o zaštiti Parka prirode Stara planina. Otvaranje prve ski-staze na Babinom zubu prošlog decembra odigralo se pre nego što su Prostorni plan za mesto posebne namene i Master plan turističkog razvoja Stare planine bili ozvaničeni. Tako su prekršeni Zakon o planiranju i izgradnji, Zakon o šumama, Zakon o površinskim vodama, Uredba o zaštiti parka prirode Stara planina, Zakon o zaštiti životne sredine i Uredba o zaštiti prirodnih retkosti.
S. BABOVIĆ

- naslovna strana -