Pobjeda, Podgorica

12.12.2007

EKOLOGIJA BR. 55



ZAVOD ZA ZAŠTITU PRIRODE ZAVRŠIO STUDIJU IZVODLjIVOSTI USTANOVLjAVANjA NACIONALNOG PARKA NA PODRUČJU PLAVSKOG DIJELA PROKLETIJA



«Prokleta planina» - peti nacionalni park
Složene fizičko-geografske karakteristike, izuzetno povoljan geografski položaj, raznovrsnost i bogatstvo biodiverziteta, doprinijeli su da ovaj prostor bude izuzetno značajan za mnoge vrste, koje se u Evropi rijetko susrijeću, a neke se samo mogu naći na Prokletijama. Kako bi se ove vrijednosti očuvale i za generacije koje dolaze, područje je predloženo za zaštitu kao nacionalni park


Područje plavskog dijela Prokeltija zbog prirodnih vrijednosti, biodiverziteta, flore, faune, kulturnoistorijskog nasljeđa treba da bude zaštićeno u kategoriji nacionalni park sa opcijom da se ispitaju mogućnosti za ljegov upis na Listu zaštićene prirodne baštine UNESKO-a, zaključak je studije koju je za potrebe resornog ministarstva uradio Zavod za zaštitu prirode.
Dosadašnja istraživanja, stoji u Studiji, pokazala su da izuzetne predione i pejzažne osobine i bogat biodiverzitet imaju visokoplaninska i alpska zona koja uključuje Bjelič, Bogićevicu, Karanfile, Karaulu, područje između Ropojane i Grbaje, Popadiju, Trojan; Riječni baseni: Grlja i Ropojana sa Alipašinim izvorima, Grbaja i Dolja, Grnčar, Ljuča i Plavsko jezero; Zona Hridskog i Visitorskog jezera sa neposrednom okolinom; Zona Volušnice i dr.

Na njihov današnji izgled najdublje tragove ostavilo je djelavanje lednika. Poslije Alpa, Prokletije se smatraju najzaglečerenijom planinom u Evropi. Sa centralnih grebena Prokletijskih planina u ledenom dobu polazili su najveći glečeri na Balkanskom poluostrvu. Oni su se spuštali u doline Vrmoše, Grnčara i u basen Plavskog jezera. Gusinjsko-plavska kotlina predstavlja najdublji i najveći lednički oblik u Prokletijskim planinama.
Prokletije su jedna od najbogatijih planina raznovrsnošću flore i vegetacije u sistemu Dinarida i Balkanskom poluostrvu. Na ovom prostoru se i danas mogu naći za nauku zanimljive biljke: prokletijska prkosnica, Majerov ušivac, prokletijska runjavica, zatim Alchemilla vincekii, Helisoperma oliverae i dr.
Šume su takođe jedno od najznačajnijih prirodnih bogatstava Prokletija u Opštini Plav. Najrasprostranjenije su visoke ekonomske šume, koje mjestimično imaju prašumski karakter. Kao izvanredan vegetacioni dekor i rijetkost Balkanskog poluostrva posebnu atrakciju predstavljaju rezervati šuma molike oko Ridskog i Visitorskog jezera, u ukupnoj površini od 160 ha. Sve šume imaju karakter prirodnih.

Jezera prirodni fenomeni

Veći i manji vodotoci, glacijalna jezera, vrela i izvori pitke i mineralne vode, podzemne izdani i planinske lokve... svrstavaju Prokletije u grupu hidrološki najbogatijih prostora Crne Gore. Specifične hidrografske elemente i značajne turističke vrijednosti predstavljaju glacijalna jezera - Plavsko, Ridsko, Visitorsko, Rikavačko, Bukumirsko, Ropojansko, Tatarijsko, Bjelajsko, Koljindarsko, Čardačko i dr. Sa izuzetkom Plavskog, ostala jezera predstavljaju tipične primjere i prirodne fenomene poznate pod nazivom "gorske oči". Dosta zastupljene i razvojno višeznačajne hidrološke elemente čine i brojna vrela i izvori kvalitetne planinske vode. Neki od njih, kao što su Alipašini izvori kod Gusinja, imaju posebnu turističku atraktivnost.
Jezera su nastala na različitim djelovima planiskog masiva Prokletija dajući im posebna obilježja svojom slikovitošću i specifičnošću ekosistema. Iako se na prvi pogled može učiniti da su mala, a neka od njih i teže pristupačna, ipak su veoma interesantna sa naučnog, privredno-turističkog i edukativnog aspekta.
Bogatstvo i raznovrsnost flore i faune (biodiverzitet) predstavlja dominantnu crtu područja Prokletija. Mikroflora je najviše proučavana na Plavskom jezeru gdje je registrovano je 270 vrsta. Mikrofaunu ovog prostora predstavlja 179 vrsta dok je na Ridskom jezeru, na primjer, registrovano 245 vrsta algi. Pretpostavlja se da je na ovom području prisustno preko 100 vrsta lišajeva.
Do sada je registrovano 258 taksona, odnosno 236 vrste mahovina, 1 podvrsta i 21 varijetet. Kako je do danas za floru mahovina Crne Gore zabilježeno 569 vrsta, onda se da zaključiti da je na Prokletijama sakupljena polovina od ukupnog broja vrsta.

Ekološki očuvano područje

Floru mahovina karakteriše prisustvo raznovrsnih ekoloških grupa i velikog broja vrsta za koje je ovo područje jedini poznati lokalitet u Crnoj Gori. Šest vrsta je na spisku koje u Crvenoj knjizi mahovina Evrope imaju status rijetkih, ranjivih i endemičnih vrsta Evrope i Makaronezije. Autori studije ističu da su mahovine zajedno sa lišajevima, dobri pokazatelji stanja spoljašnje sredine, odnosno indikatori zdravih i čistih voda i vazduha što upućuje na očuvanost ovog područja.
Prokletije su floristički najbogatija planina Balkana, zauzimajući, na taj način, značajnije mesto i od Pinda, Šarplanine, Rile i Pirina. Ono što čini osobenom i specifičnom floru Prokletija u širem smislu riječi jeste prisustvo velikog broja endemičnih, endemoreliktnih, reliktnih vrsta, rijetkih , kao i značajno prisustvo ljekovitih, medonosnih i drugih korisnih biljnih vrsta.
Bogatstvo vaskularne flore Projkletija procenjuje se na blizu 2000 vrsta, te se ovaj planinski masiv može smatrati jednim od floristički (i vegetacijski) najbogatijih na čitavom Balkanskom poluostrvu. Analiza visokoplaninske flore zapadnog i centralnog dijela Balkanskog polusotrva pokazuje da su Prokletije sa 542 vrste na prvom mjestu u odnosu na sve druge planine polustrva. Približno 40 odsto ukupne visokoplaninske flore zapadnog i centralnog Balkana prisustvuje na Prokletijama. Od ovog broja na srednjeevrospke planinske vrste u čirem smislu otpada skoro 60 odsto . U tome se, između ostalog, ogleda sličnost između Prokletija i Alpa.

Drevna flora

Uopšte uzev visokoplaninska flora Prokletija pokazuje osobine drevne flore: preko 1600 vaskularnih biljaka oko polovina je crnogorseke ili nešto oko petina ukupne balkanske flore.

Zabilježen je veliki broj endema koji čine značajan dio endemične flore Balkanskog poluostrva. Osnovni generatori pojave endemizma su izuzetna geološka raznovrsnost, gromadnost, visina, relativno dobro izražena izolovanost ali, uprkos tome, i povezanost Prokletija sa drugim visokim planinama centralnog dijela Balkanskog poluostrva.

Lokalni endemiti predstavljaju najinteresantniju i najznačajniju, ali često i najrizičniju grupu sa stanovišta očuvanja genske i specijske raznovrsnosti. Radi se o vrstama i podvrstama koje se mogu naći isključivo na Prokletijama a neke od njih prelaze državnu granicu pa se mogu naći kako na srpskim – kosovskim i albanskim ograncima masiva (Draba bertiscea, Pedicularis ernesti-mayeri, Hieracium bertisceum i dr.).
Od 415 zaštićenih biljnih vrsta u Crnoj Gori Rješenjem Republičkog zavoda za zaštitu prirode Crne Gore na prostoru budućeg nacionalnog parka nalazi se 60. Na osnovu međunarodnih kodeksa i kriterijuma na području Prokletija registrovano je prisustvo 42 vrste od međunarodnog značaja, odnosno 42 globalno značajne vrste koje su zbog stepena ugroženosti uključene u Evropsku crvenu listu. Zato su Prokeltije jedan od šest centara evropske, odnosno, jedan od 158 centara svjetske biološke raznovrsnosti.
Od značajnih botaničkih lokaliteta izdvojili bi planinske i visokoplaninske prostore na potezu: Volušnica, Maja Popadija, Karaula , Trojanskih vrata, Trojan i dr.. Grebenski luk koji čine ovi planinski masivi zatvara dolinu Grbaje i jedan dio Gusinjske kotline, a predstavlja prirodnu visokoplaninsku barijeru kojom ide državna granica sa Albanijom. A njihovi vrhovi predstavljaju i najreprezentativnije vidikovce ka centralnom masivu Prokletija.
Posebnu vrijednost vegetacije Prokletija predstavljaju šumske zajednice endemo-reliktnih drvenastih biljaka, od kojih su najznačajnije: bor munike, molike, grčkog javora, mezijske bukve...
Na području budućeg nacionalnog parka otkriveno je 145 vrsta makromiceta i oko 60 endemičnih vrsta insekata
U pogledu bogatstva i raznovrsnosti faune riba crnogorske Prokletije su veoma zanimljive, ali jedino Plavsko jezero ima autohtonu ihtiofaunu. Ihtiolozi ističu prisustvo blatnjače, koja je originalna populacija samo u ovom jezeru, lipljen kojem je ovo najjužnije rasprostranjenje, manić-derać i štuku čiji je ovo jedini lokalitet u Crnoj Gori. Međutim, u slivu Plavskog jezera i rijeke Lim živi znatno veći broj vrsta, registrovanih u novijim istraživanjima, a i na osnovu literaturnih podataka.
Prokletije predstavljaju najznačajniji centar diverziteta herpetofaune. Na pojedinim lokalitetima nalaze se najveće populacije planinskog mrmoljka. Od četrdeset vrsta vodozemaca i gmizavaca na širem području Prokletija devet vrsta su endemične. Takođe, veliki broj areala autohtonih vrsta završava se na ovom području.
U masivu Prokletija nalazi se krajnji jugoistočni dio ostrvskog erela vrste crnog daždevnjaka. Jedini nalaz u Crnoj Gori jeste na planini Bogićevici na nadmorskoj visini 1952 m. U okolini Hridskog jezera nalaze se staništa planinskog guštera, koji je u Crnoj Gori konstatovan samo na Komovima. Na lokalitetu Pepića potok registrovana je grčka žaba Rana graeca, endemična vrsta za Balkan.

Masiv sa najbogatijom ornitofaunom

Na području Prokletija do sada je zabilježeno 161 vrsta ptica, od kojih su najznačajnije: siva čaplja, čaplja kašikara, krža, bradan, bijela kanja, bjeloglavi sup, bjelorepan, orao zmijar, jastreb, kobac, mišar, mišar, orao krstaš, suri orao, patuljasti orao, planinski orao, bjelonokta vetruška, obična vjetruška, soko lastavičar, kraški soko, sivi soko, lještarka, veliki tetrijeb, jarebica kamenjarka, poljska jarebica, prepelica, šumska šljuka, lješnjarka, žutokljuna galica, sniježna zeba, krstokljun i dr. Ovom spisaku može se dodati još dvadesetak vrsta koje je moguće registrovati, tako da se dolazi do podatka da su Prokletije kao budući nacionalni park, najvjerovatnije masiv sa najbogatijom ornitofaunom u Crnoj Gori, pa i šire.
Prema ispitivanju ornitofaune Prokletije su značajno gnjezdilište za više od 43 odsto ukupne ornitofaune registrovane u Crnoj Gori. Pored Durmitora, gdje je do sada zabilježeno 172 vrste ptice, Prokletije su najznačajnije njihovo stanište u kontinentalnom i sjevernom dijelu Crne Gore. Ako se uzme u obzir nekontinuiranost istraživanja, nedostatak zimskog, kao i ranog proljećnog i jesenjeg aspekta, te činjenice da je u kosovskom dijelu masiva registrovano 179 vrsta, vjerovatno je da su Prokletije centar planinskog ornitodiverziteta Crne Gore. Od zaštićenih vrsta ptica na području Prokletija je registrovano 138 vrsta, konstatovali su ornitolozi u Studiji.

Bogata lovna fauna

Po raznovrsti pernate i dlakave divljači i opšte lovne faune, Prokletije spadaju među najbogatije planinske masive Balkanskog poluostrva sa isključivo autohtonim vrstama. Tu se srijeću i pojedine vrste rijetke divljači, kao što su ris, mali tetrijeb... Većini sisara i nekim vrstama ptica pogoduju nepristupačni i krševiti tereni kakvih ima na planinskim masivima Trojana, Karanfilima, Bjeliču, Visitoru, Žutom kamenu itd. U zoni niskih hrastovih šuma osnovnu divljač čini evropski zec i jarebica kamenjarka; u bukovo-jelovim šumama srna; u visočijim predjelima smrčevih šuma i šuma monike, veliki tetrijeb, koji je zastupljen na širokom prostoru ovih šuma, dok je u vlisokaplaninskoj zoni posebno značajna divokoza.
Iz reda zvijeri naročiti značaj se pridaje vidri, koja je trajno zaštićena zbog prorijeđenosti i korisnosti, dok su ostale vrste ovoga reda znatno brojnije sa vrlo širokim arealom rasprastranjenja kao što su lisica, zatim vuk, te kuna zlatka i kuna bjelka. Postoje navodi o prisustvu risa, kao i malog tetrijeba, što se može prihvatiti kao pretpastavka, jer ovi podaci nijesu naučno potvrđeni. U okolini Plava, na poljoprivredinim površinama i brežuljkastim terenima, na nadmorskoj visini od 900 do 1.000 m, utvrđen je nalaz poljske jarebice - trčke, prepelice, šumske šljuke, dok se ptice močvarice se uglavnom zadržavaju na Plavskom jezeru, a rijetka se tokom godine srijeću i na Ridskom i Visitorskam jezeru. Najbrojnije su patka gluvara i liska i mali kormaran, koji je inače trajno zaštićen. Od posebno zaštićenih vrsta, na Plavskom je! zeru se srijeće i siva čaplja, zatim dvije vrste gnjurca: veliki ćubasti i mali gnjurac.


Kulturno istorijsko nasljeđe

Tragovi trajnog čovjekovog prisustva na ovim prostorima izvjesno potiču iz ranog srednjeg vijeka, mada ima naznaka da su prve naseobine formirane još u vrijeme antike, a moguće je da su izvjesni djelovi samog masiva Prokletija, koji na prvi pogled djeluje i surovo i negostoljubivo, koristile zajednice i tokom ranog gvozdenog doba. U svakom slučaju, među identifikovanim spomenicima prošlosti značajem i mogućnošću da pripadaju praistorijskom periodu, izdvajaju se crteži urezani u stijeni, otkriveni na dva mjesta u masivu Prokletija, od kojih su posebno zanimljivi oni koji se nalaze na brdu Vezirova brada, udaljenom kilometar južno od Gusinja.
Pored rimskog, još uvijek neidentifikovanog naselja, koje se po mišljenju A Evansa nalazilo negdje u blizini današnjeg Plava, pažnju zaslužuje i sam Plav, koji se u istorijskim izvorima prvi put pominje u srednjem vijeku i to kao župa.
Elementi tradicionalne arhitekture sačuvali su se u oblicima kuća za stanovanje načinjenim od drveta, u kombinaciji drveta i kamena ili samo od kamena. Među njima se posebno izdvajaju tzv. kule, zgrade uglavnom zidane od kamena, sa jednim ili više spratova, koje su pored stanovanja, služile i kao male tvrđavice. Slična obilježja tradicionalne arhitekture sačuvala su se i u obližnjoj varošici Gusinju, jednoj od značajnijih stanici na karavanskom putu koji je od Primorja vodio ka unutrašnjosti kopna. Danas u Plavu i njegovoj neposrednoj okolini postoji nekoliko objekata koji su zbog svojih arhitektonskih, umjetničkih i istorijskih vrijednosti proglašeni spomenicima kulture.
Kulturno-istorijsko nasljeđe karakterišu izražena raznolikost, istorijska slojevitost i daleka dosežnost. Čak do paleolita. Ovdje se nalaze ostaci prvih naseobina i gradina iz paleolita, bakarnog i bronzanog doba, iz perioda formiranja i utvrđivanja ilirskih plemena, a naročito iz vremena Rimske uprave koja je ovdje dugo trajala. Srednjovjekovni period zastupljen je ostacima vjerskih objekata i odbrambenih utvrda, dok su iz doba turske vladavine ostali brojni spomenici orijentalnih karakteristika.


Dva rezervata i spomenik prirode

Predloženi nacionalni park Prokletija zahvata površinu od 21. 647ha i u okviru njegovih administrativnih granica se nalaze dva rezervata prirode: Hridsko jezero sa površinom od 347ha i Volušnica sa površinom od 705ha. Zona stroge zaštite (I stepen) obuhvata površinu od 10.502 ha, dok je zona zaštite unutar nacionalnog parka ( II stepen) površine 11.145ha. Zaštitna zona oko nacionalnog parka iznosi 6.252ha.
Van granica parka nalazi se i rezervat prirode „Visitor“ sa površinom od 1.618ha. U neposrednoj blizini nacionalnog parka je i predloženi spomenik prirode „Plavsko jezero“ koji obuhvata površinu od 1.150ha.


Odluka kad se izjasni Vlada

Studiju o opravdanosti proglašenja Prokeltija za peti nacionalni park razmatraće uskoro Vladine komisije.
- Ukoliko dobijemo saglasnost, a vjerujem da hoćemo, onda vrlo brzo predstoji donošenje odluke o izmjeni odnosno dopuni Zakona o nacionalnim parkovima, kaže Zlatko Bulić, direktor Zavoda za zaštitu prirode.


Ime

Vrlo su interesantni podaci o imenu "Prokletije". Najveći dio stanovništva okolnih mjesta se bavio stočarstvom i to je bila glavna privredna grana. Stočari su tokom ljetnjih mjeseci stizali sa stokom i do najvećih vrhova Prokletija. Zbog divljine, surove klime i opasnosti koje su vrebale od divljači, posebno medvjeda, risa, vuka i sl. Ovi stočari su prvi nazvali ovaj planinski masiv: "Bjeshket e nemuna", što u prevodu znači: "Proklete planine", a kasnije ih je narod radi lakoće izgovora nazvao "Prokletije”.

D.Š., D.C.
-Naslovna strana-